Vandaag, 4 april 2026 in Trouw. Lees hier en hier

Predikant Ad van Nieuwpoort: Durven we op te staan tegen een politiek die ons de afgrond in helpt?

Het verhaal van Pasen gaat in de kern over moed, betoogt predikant Ad van Nieuwpoort. En niet in de ‘spierballen-zin’, maar in de zin van bewogen raken.

Als we iets nodig hebben deze dagen, dan is het wel Pasen. Paasverhalen zijn vanouds geschreven om in de crisis mensen een hart onder de riem te steken. De Paasverhalen in de Bijbel komen voort uit het kernverhaal van de uittocht uit Egypte. En dat is niet zozeer een historisch verifieerbare geschiedenis, maar een verhaal met een universele zeggingskracht. Het gaat over mensen die zuchten onder de knoet van een tiran die er alles aan doet om degenen die hij ziet als een bedreiging voor zijn macht te vernederen en te ontmenselijken. En de grote vraag is wie de moed heeft om deze Tiran aan te spreken.

In het kernverhaal van Pasen is het de gebrekkige Mozes die geroepen wordt om het tot slaaf gemaakte volk een uitweg te bieden uit het land dat stijf staat van de angst. Het mooie van dit verhaal is dat het gaat om moed. En dan niet zozeer in de ‘spierballen-zin’, maar meer in de zin zoals in het Duits over Mut gesproken wordt. Mut heeft niet zozeer te maken met dapperheid of kracht, maar met het bewogen raken van het ‘gemoed’.

Verandering is mogelijk

Het is wat de wijsgerig theoloog Paul Tillich bedoelt met de ‘moed om te zijn’. Het is de moed die voortkomt uit de hoop dat ondanks onze angsten en wanhoop er toch verandering mogelijk is. Moed in die zin is ook een politieke deugd omdat het blijk geeft van de politieke bereidheid onrecht tegen te gaan.

De filosoof Joke Hermsen schrijft in haar laatste boek Tijd is hoop: ‘De moed die nodig is om dat onrecht te adresseren en tegen de heersende opinie in te gaan, is uiteraard niet zonder risico’s.’ In plaats van reeds geaccepteerde meningen te vertolken moet de moed opgebracht worden om kritische inzichten naar voren te brengen, die je positie in de samenleving in gevaar kunnen brengen.

De oude Grieken gebruikten hiervoor het begrip parrèsia dat zoiets als ‘vrijheid van spreken’ betekent of vrij vertaald: ‘vrijmoedigheid’. De Franse filosoof Michel Foucault blies in zijn De moed tot waarheid het begrip parrèsia nieuw leven in en benoemde het als ‘de moed om de waarheid te zeggen, met gevaar voor eigen positie of leven, in naam van een hoger ethisch principe’. De parrèsiast is iemand die vrijmoedig spreekt, zelfs wanneer het gevaarlijk is, omdat hij gelooft dat de waarheid belangrijker is dan persoonlijke veiligheid. Moed in deze zin betekent dus ook de vaardigheid om ‘nee’ te kunnen zeggen.

Kritisch bewustzijn

Dit vermogen om ‘nee’ te zeggen is niet alleen een voorwaarde voor een kritisch bewustzijn, maar ook een voorwaarde voor het scheppen van nieuwe inzichten. Wie ‘nee’ zegt tegen een bepaalde gang van zaken, steekt als het ware een spaak in het wiel van de dingen die als vanzelfsprekend worden opgevoerd. Het opent de mogelijkheid om alternatieven te vinden voor wat gepresenteerd wordt als gemeengoed.

En dat is nu precies wat in het Paasverhaal Mozes beweegt om op die Farao toe te stappen. Het is tevens de moed die de Bijbelse figuur Daniël heeft om de als God vereerde alleenheerser Nebukadnezar tegen te spreken. En in het Evangelieverhaal is het Jezus die tegen de gevestigde en religieuze macht in alles op alles zet om op te komen voor degenen die onder de voet worden gelopen. Zelfs de doodsdreiging weerhoudt hem niet, omdat diep in zijn Mut er een visioen leeft dat ‘de zachte krachten’ het uiteindelijk zullen winnen en zelfs de dood die niet klein kan krijgen.

In deze tijd zagen we het misschien in een Aleksej Navalny die wist wat zijn lot in Rusland zou zijn toch vanuit zijn diepe overtuiging voor de waarheid pleitte. In een van zijn laatste speeches zei hij: ‘Wie waarheid en gerechtigheid achter zich heeft, zal winnen’. En hij zei dit met een beroep op de beroemde Bergrede uit het evangelie naar Matteüs. De president van Canada Mark Carney vond onlangs in Davos nog de moed om in de geest van Václav Havel te pleiten voor een leven in de waarheid. En dat betekende volgens hem een breuk met de bestaande wereldorde die de neiging heeft om te varen op het kompas van de sterkste. Die tijd is voorbij, zo betoogde hij.

Geopolitieke vakantie

De vraag is vandaag hoelang ook onze politieke leiders blijven meedeinen op de grillen van een autocraat voor wie waarachtigheid geen waarde heeft. We hebben de afgelopen jaren als Europa fijn achterovergeleund in onze geopolitieke vakantie. Maar die tijd is voorbij. We zullen vandaag moeten kiezen: laten we ons leiden door iemand die stelselmatig bezig is de internationale rechtsorde, waarmee we na de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog een poging waagden om de barbarij aan banden te leggen, af te breken? Of durven we op te staan en ook heel helder nee! te zeggen tegen een politiek die ons de afgrond in helpt?

Ik hoop van harte dat ook onze regering wat Paasmoed bij elkaar weet te schrapen om op te staan en net als de Spaanse premier Sánchez te zeggen: tot hiertoe en niet verder! Want voor je het weet is het te laat. Ik houd me maar vast aan het idee dat Pasen ons leert dat niets onmogelijk is. En dat geeft moed.

Ad van Nieuwpoort is predikant in de Haagse Duinzichtkerk en schrijver. Onlangs verscheen van zijn hand Buig niet, Bijbels tegengif voor nu.